Là một người mẹ, chắc hẳn ít nhất một lần trong đời bạn đã từng soi phân của con?
“Phân đẹp” là một điều mà hầu hết các mẹ đều mong chờ. Mặc dù định nghĩa về phân đẹp là khác nhau giữa các mẹ, tuy nhiên, đa phần chúng ta đều cảm thấy ít nhiều lo lắng về việc con đi xì xoẹt quá nhiều, phân lỏng, chua, nhầy, bọt và cho rằng em bé bị bất dung nạp lactose.
Cụm từ “bất dung nạp lactose” ngày nay đã trở nên vô cùng phổ biến, tuy nhiên những hiểu lầm xung quanh nó thì vô số kể. Trong phạm vi bài viết này, mình sẽ khái quát lại tất cả những hiểu biết cơ bản nhất các mẹ cần biết về hiện tượng này nhé.
Lactose là gì?
Lactose là một loại đường đôi. Cấu trúc phân tử của nó bao gồm 2 đường đơn ghép lại, là đường glucose và đường galactose. Khi lactose đi vào trong cơ thể, cơ thể sẽ sử dụng một loại men có tên gọi là lactase để phân cắt phân tử đường lactose thành 2 phân tử đường đơn nói trên để cơ thể có thể hấp thu được.
Lactose là thành phần đường chính có trong các loại sữa của tất cả các loài động vật có vú. Đường lactose là nguồn thức ăn chính nuôi tế bào não, do vậy các động vật càng tiến hoá, não bộ càng phát triển thì hàm lượng đường lactose trong sữa càng cao. Chính bởi vậy, hàm lượng lactose trong sữa mẹ là cao vượt trội so với tất cả các loài khác, do con người là loài động vật thông minh nhất hành tinh.
Ở trong cơ thể chúng ta, men lactase dùng để phân cắt đường lactose tập trung nhiều ở ruột non, vị trí nằm trên đỉnh của các nhung mao ruột*. Điều này có liên quan mật thiết tới nguyên nhân của tình trạng bất dung nạp thứ phát ở trẻ. Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu kỹ hơn ở phần sau của bài viết.
Có thật là bất dung nạp lactose?
Bất dung nạp lactose là gì?
Bất dung nạp lactose được hiểu đơn giản là tình trạng cơ thể không thế tiêu hoá và hấp thu được đường lactose nạp vào cơ thể.
Phân loại bất dung nạp lactose
Bất dung nạp bẩm sinh
Đây là tình trạng bẩm sinh do gen di truyền, rất hiếm gặp. Những em bé gặp tình trạng này sẽ có những dấu hiệu nguy hiểm ngay sau sinh khi bú sữa mẹ hoặc sữa công thức bình thường, và sẽ không thể sống sót nếu không được sử dụng loại sữa đặc biệt không có chứa lactose.
Bất dung nạp nguyên phát
Khi em bé còn nhỏ, số lượng men lactase trong cơ thể rất nhiều bởi nguồn dinh dưỡng chính của bé khi đó là sữa. Khi bé lớn dần lên, cơ thể không còn nhu cầu lấy dinh dưỡng từ sữa nữa, số lượng men này sẽ giảm đi rõ rệt. Trung bình lượng men chỉ còn khoảng 1/10 sau khi bé được 3 tuổi.
Với những chủng tộc thường xuyên uống sữa, bộ gen của họ đã được thích nghi qua nhiều thế hệ. Do vậy, người trưởng thành ở Bắc Âu có tỉ lệ bất dung nạp nguyên phát chỉ 2%, trong khi tỉ lệ này ở châu Á lên tới 90-100%. Cơ thể chúng ta có thể tiêu hoá được một lượng nhỏ sữa, nhưng với một lượng lớn thì không, trừ khi sữa đó đã được qua xử lý và phân cắt lactose trước khi đưa vào cơ thể.
Bất dung nạp thứ phát
Là tình trạng thiếu men lactase tạm thời, thường xảy ra khi ruột non có tổn thương (sau một đợt nhiễm trùng, phẫu thuật cắt ruột, suy dinh dưỡng nặng v.v…). Do men lactase nằm ở vị trí đỉnh các nhung mao ruột, nên khi ruột bị tổn thương, số lượng các men này cũng bị ảnh hưởng.
Phân biệt bất dung nạp lactose với tình trạng quá tải lactose
Hầu hết các trường hợp những em bé mình gặp, tình trạng bất dung nạp lactose (nếu có) thường không thực sự được coi là bất dung nạp, mà cách hiểu đúng hơn là quá tải lactose.
Quá tải lactose là tình trạng xảy ra do số lượng men lactase hơi thiếu hụt so với lượng lactose con nạp vào cơ thể. Tình trạng này thường xảy ra do một số nguyên nhân phổ biến sau:
- Hệ vi nhung mao của em bé sơ sinh còn chưa hoàn thiện, điều này khiến số lượng men đôi lúc hơi thiếu hụt do men lactase cư trú ở đỉnh của các vi nhung mao đường ruột.
- Em bé vừa trải qua một đợt ốm, đường ruột bị tổn thương, dẫn tới hiện tượng thiếu hụt men tạm thời, gọi là quá tải lactose thoáng qua sau ốm.
- Đôi khi, mẹ quá nhiều sữa hoặc em bé bú quá nhiều sữa đầu cũng có thể khiến xảy ra hiện tượng quá tải này. Do sữa đầu có nhiều nước, ít chất béo, nên sữa đi nhanh qua ruột, men latase trong ruột chưa có đủ thời gian để phân giải hết lượng lactose có trong đó, gây nên hiện tượng quá tải lactose.
Do hầu hết các trường hợp khiến cho mẹ lo lắng liên quan tới tình trạng quá tải lactose này (không phải bất dung nạp lactose), nên mình sẽ tiếp tục nói sâu hơn về quá tải lactose từ phần này của bài viết, thay vì nói tới tình trạng bất dung nạp lactose.
Biểu hiện của quá tải lactose
Lactose khi đi vào ruột non mà không được phân cắt sẽ tiếp tục di chuyển xuống ruột già. Tại đây, các vi khuẩn ở ruột già sẽ tiêu hoá và lên men lactose. Quá trình lên men này sẽ sinh hơi và tạo mùi chua. Do vậy phân của bé sẽ chua, bọt, bé xì hơi nhiều. Phân cũng có tính acid mạnh hơn có thể khiến bé bị hăm.
Lactose cũng có tác dụng kéo nước, vì thế phân chứa nhiều lactose cũng kéo theo rất nhiều nước, khiến phân bé rất lỏng.
Phân có thể đi khá nhanh qua đường ruột dẫn tới một số tổn thương nhỏ ở các mao mạch trong đường ruột, điều này dẫn tới phân có thể có một vài vệt máu nhỏ.
Trong quá trình tiêu hoá sữa, dịch mật từ gan tiết ra để tiêu hoá chất béo trong sữa. Dịch mật có màu xanh, nên hỗn hợp tiêu hoá trong ruột non cũng có màu xanh. Trước khi phân thải ra ngoài, dịch mật sẽ được tái hấp thu lại khiến phân chuyển qua màu vàng/ vàng nâu. Tuy nhiên, với những bé quá tải lactose, có thể sữa sẽ đi quá nhanh qua đường ruột khiến cho dịch mật chưa được tái hấp thu hết, dẫn tới màu xanh lá đặc trưng của phân trong trường hợp quá tải.
Cách xử trí tận gốc
Trước hết, chúng ta hãy cùng trả lời câu hỏi: Quá tải lactose có nguy hiểm không?
Điều này phụ thuộc vào tình trạng tổng thể của bé. Nếu em bé vẫn bình thường, vui vẻ, phát triển (cân nặng, chiều cao, vòng đầu) ở quanh kênh tăng trưởng của chính bé (có thể hơi lên hoặc xuống trong một vài giai đoạn), không có quấy khóc/ bỏ bú bất thường, tổng trạng ổn thì không có gì phải lo lắng.
Việc duy nhất chúng ta cần làm đó là tiếp tục duy trì cho bé bú mẹ. Sữa mẹ sẽ đi vào ruột để giúp hệ vi nhung mao đường ruột của bé có thời gian phục hồi hoặc hoàn thiện nhanh nhất. Khi đường ruột phục hồi, số lượng men lactase đủ, tình trạng quá tải sẽ tự hết. Và lưu ý rằng, để đường ruột phục hồi, chúng ta cần thời gian ít nhất là một vài ngày tới một vài tuần.
Với một số trường hợp, em bé bú nhiều sữa đầu, mẹ có thể giải quyết bằng các cách sau:
- Hạn chế cho bé ti vặt. Cụ thể về ti vặt, bạn có thể xem thêm bài viết Ti vặt – nguyên nhân, các hiểu lầm phổ biến và biện pháp khắc phục hiệu quả
- Có thể cho bé bú 1 bên trong 2 cữ bú liên tiếp để hạn chế lượng sữa đầu.
Mẹ không nên và không cần thiết vắt bỏ sữa đầu đi. Trước hết, việc này gây khó khăn và căng thẳng cho người mẹ khi mà mẹ không biết chính xác khi nào em bé đòi bú, hoặc mẹ phải cố gắng vắt khi con đang quấy khóc đòi ti mẹ. Hơn nữa, sữa đầu ngoài lactose còn có chứa nhiều kháng thể, nước, các vitamin, khoáng chất, enzyme tiêu hoá, rất quan trọng cho sự phát triển toàn diện của trẻ, do vậy không nên bỏ. Chúng ta có thể giải quyết một cách đơn giản hơn bằng cách cho bú 1 bên trong 2 cữ liên tiếp để khắc phục vấn đề này.
Sữa free lactose có giải quyết được vấn đề?
Trong nhiều trường hợp, khi mẹ mang trẻ đi khám, sẽ được bác sĩ chỉ định thay thế một phần hoặc hoàn toàn bằng sữa free lactose. Điều này có nên hay không?
Kỳ thực, việc này không cần thiết, bởi thứ duy nhất có thể cải thiện được khi dùng sữa free lactose đó là phân của bé. Phân của bé sẽ thay đổi ngay khi mẹ sử dụng sữa free lactose, do không còn dư lactose để gây ra các biểu hiện nói trên.
Tuy nhiên, lật ngược lại vấn đề, nếu tổng trạng em bé đều tốt, thì việc phân như vậy có gây ảnh hưởng gì tới bé không? Chắc chắn là không. Việc cải thiện phân chỉ là cải thiện phần ngọn – thứ chúng ta nhìn thấy được – khiến cho mẹ an tâm hơn. Nhưng hãy cân nhắc tới các mặt trái khi sử dụng sữa free-lactose như sau:
- Em bé phải thay thế một phần hoặc hoàn toàn sữa mẹ (được khẳng định là tốt nhất cho trẻ) bằng sữa công thức loại free – lactose. Điều này không chỉ thiệt thòi cho bé, mà cũng sẽ khiến người mẹ mất sữa hoặc giảm sữa khi con không bú mẹ.
- Nếu em bé từ chối ti bình, mẹ và bé sẽ rất stress.
- Mẹ có thể sẽ rất áp lực khi cố gắng không cho con bú, dù con đòi mẹ rất nhiều.
- Việc vắt sữa thay thế em bé ti mẹ để giữ sữa có thể không hiệu quả, nhất là khi mẹ phải vật lộn với một em bé quấy khóc vì không được ti mẹ.
- Em bé có thể bỏ ti mẹ sau một thời gian ti bình. Việc kích sữa lại hay tập bú sẽ rất khó khăn sau đó.
Theo quan điểm của mình, chúng ta nên tập trung vào việc cải thiện đường ruột của trẻ để cải thiện số lượng men lactase. Việc này chỉ có sữa mẹ mới làm tốt nhất. Sữa công thức hoàn toàn không có tác dụng hỗ trợ phát triển một hệ đường ruột khoẻ mạnh.
Có nên sử dụng kẽm và men vi sinh?
Có một biện pháp khác cũng hay được các mẹ tin dùng, đó là bổ sung kẽm và men vi sinh trong trường hợp quá tải lactose, điều này có thực sự hiệu quả không?
Các loại men vi sinh bán trên thị trường là tập hợp của khoảng trên dưới 10 loại lợi khuẩn hỗ trợ cho đường ruột. Với những em bé sử dụng kháng sinh, hệ vi sinh vật đường ruột bị ảnh hưởng nặng nề, do vậy bác sĩ thường kê thêm men vi sinh để bổ sung lợi khuẩn.
Tuy nhiên, việc bổ sung men chỉ có ý nghĩa với các bé không bú mẹ. Với các bé bú mẹ, bản thân trong sữa mẹ đã có sẵn một hệ lợi khuẩn với hàng trăm lợi khuẩn phong phú. Bổ sung men vi sinh trong trường hợp này cũng giống như “muối bỏ bể” mà thôi.
Kẽm là một nguyên tố vi lượng cần thiết cho cơ thế. Kẽm có vai trò giúp nhanh hồi phục bề mặt ruột, giúp niêm mạc ruột nhanh lành trong những trường hợp ruột bị tổn thương do nhiễm khuẩn, nhiễm virus. Do vậy, trong một số trường hợp tiêu chảy, có thể hỗ trợ bổ sung kẽm cho bé trong một thời gian ngắn và không cần thiết dùng hàng ngày. Nếu bé đã ăn dặm, cần ưu tiên bổ sung bằng đường thực phẩm. Các thực phẩm giàu kẽm bao gồm: đậu gà, đậu lăng, yến mạch, hạt vừng, rau mầm v.v..
Tuy nhiên, cần phân biệt tiêu chảy với quá tải lactose. Quá tải lactose thường kéo dài và không có triệu chứng gì đặc biệt ngoài hiện tượng đi phân xanh, lỏng, chua, có nhiều hơi. Tiêu chảy thì thường đi kèm các dấu hiệu bệnh khác như sốt, nôn ói v.v… Trong trường hợp quá tải lactose, việc bổ sung thêm kẽm là không cần thiết.
Lời kết
Tóm lại, khi hiểu đúng và phân biệt rõ về bất dung nạp lactose – quá tải lactose, nguyên nhân và các biểu hiện, chúng ta sẽ phần nào cảm thấy thoải mái và tự tin hơn, cũng như có thể xử trí tình trạng này một cách đơn giản và nhẹ nhàng hơn mà không cần phải tạm ngưng bú mẹ. Hãy nhớ rằng, phần lớn các trường hợp quá tải lactose là không nguy hiểm, không ảnh hưởng nhiều tới sức khoẻ bé, và khi được hỗ trợ đúng, tình trạng này sẽ mau chóng biến mất.
*Bên trong ruột non của chúng ta không bằng phẳng, mà bề mặt ruột có rất nhiều sợi nhung mao, tương tự như những chiếc răng lược. Bên trên bề mặt mỗi nhung mao đó lại có những sợi vi nhung mao. Điều này khiến cho diện tích bề mặt ruột của chúng ta tăng lên gấp nhiều lần. Ở trẻ sơ sinh, hệ vi nhung mao này chưa hoàn thiện, giống như chiếc lược bị gãy răng. Sữa mẹ sẽ có vai trò hoàn thiện hệ vi nhung mao này cho tới khoảng 2 tuổi.
Hình ảnh ruột non khi chưa hoàn thiện và đã hoàn thiện
Nếu bạn có bất kỳ băn khoăn, lo lắng hoặc khó khăn nào trên hành trình nuôi con sữa mẹ, đừng ngại nhắn tin cho mình nhé. Mình sẽ luôn sẵn sàng hỗ trợ bạn hết khả năng có thể qua các hình thức sau:
- Hỗ trợ hỏi đáp qua nhóm zalo cộng đồng miễn phí
- Trò chuyện sữa mẹ 30 phút
- Tham gia khoá học Mẹ Sữa Hạnh Phúc
- Tư vấn/ đồng hành 1-1 cùng mình
Nếu các bài viết trên blog cùng những hình thức hỗ trợ miễn phí của mình giúp ích được cho bạn, mình sẽ rất vui nếu bạn có thể mời mình 1 tách cafe giống như một lời cảm ơn. Điều này sẽ đem đến cho mình rất nhiều động lực để tiếp tục sáng tạo và duy trì blog cũng như năng lượng để tiếp tục hỗ trợ thật nhiều người mẹ và em bé trong tương lai.
Bạn cũng có thể đăng ký email theo mẫu dưới đây để nhận thông báo từ blog mỗi khi có bài viết mới hàng tuần nhé.
